प्रख्यात हिंदी लघुकथा लेखिका ममता कालिया आणि नामवंत मणिपुरी लेखिका अरामबम ओंगबी मेमचौबी यांना ‘आकाशदीप’ पुरस्कार

नवी दिल्ली :  साहित्य क्षेत्रातील त्यांच्या सर्वांगीण योगदानाबद्दल, २०२५ चा अमर उजालाचा सर्वोच्च शब्द सम्मान – ‘आकाशदीप’ हिंदी भाषेसाठी प्रख्यात लघुकथा लेखिका ममता कालिया यांना आणि हिंदीतर भाषा श्रेणीमध्ये नामवंत मणिपुरी लेखिका अरामबम ओंगबी मेमचौबी यांना प्रदान करण्यात येणार आहे.

संयुक्त राष्ट्रसंघाने १९७५ हे वर्ष ‘आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष’ म्हणून घोषित केले होते आणि २०२५ हे त्याचे सुवर्णमहोत्सवी वर्ष आहे, तर २०२६ हे वर्ष देखील संयुक्त राष्ट्रसंघाने शेती क्षेत्रातील महिलांच्या योगदानाला समर्पित केले आहे. या पार्श्वभूमीवर, या दोन महिला साहित्यिकांचा सन्मान केला जात असल्याने या पुरस्काराला एक विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या सन्मानाचे स्वरूप प्रत्येकी ५,००,००० रुपये रोख, प्रशस्तीपत्र आणि प्रतीक म्हणून गंगा मूर्ती असे आहे.

मणिपुरी भाषेतून आपल्या विपुल लेखनाद्वारे उत्तर-वसाहती विचार आणि स्त्री अस्मितेमध्ये विलक्षण योगदान देणाऱ्या अरामबम ओंगबी मेमचौबी यांचा जन्म १ जानेवारी १९५७ रोजी झाला. त्यांचे मूळ नाव डॉ. थौनाओजम चानू इबेमहाल आहे.  ‘मैतेई’ (Meitei) दंतकथांवरील त्यांच्या विशेष कार्यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या मेमचौबी या समकालीन मणिपुरी साहित्य क्षेत्रातील एक प्रभावी व्यक्तिमत्व आहेत.

हिंदीतील सर्वोच्च ‘आकाशदीप’ शब्द सम्मानासाठी निवड झालेल्या ममता कालिया यांचा जन्म २ नोव्हेंबर १९४० रोजी झाला. स्त्रीवादाच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांनी आपल्या लेखनातून एक नवीन वाट निर्माण केली. अनेक उल्लेखनीय साहित्यकृतींचे लेखन केले असून, मध्यमवर्गीयांचे गुंतागुंतीचे जीवन आणि स्त्रियांचा संघर्ष प्रभावीपणे मांडण्यासाठी त्या ओळखल्या जातात.

‘आकाशदीप’ सन्मानांतर्गत आतापर्यंत हिंदीव्यतिरिक्त कन्नड, मराठी, बंगाली, ओडिया, मल्याळम आणि गुजराती भाषांना गौरवण्यात आले असून; यंदा मणिपुरी भाषेची निवड करण्यात आली आहे. हिंदीतर भारतीय भाषांच्या श्रेणीमध्ये गिरीश कर्नाड, भालचंद्र नेमाडे, शंख घोष, प्रतिभा राय, एम.टी. वासुदेवन नायर आणि सितांशु यशश्चंद्र हे या सन्मानाचे मानकरी ठरले आहेत; तर हिंदीमध्ये नामवर सिंह, ज्ञानरंजन, विश्वनाथ त्रिपाठी, शेखर जोशी, विनोद कुमार शुक्ल आणि गोविंद मिश्र यांना ‘आकाशदीप’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.

 

• अमर उजालाचे समूह सल्लागार आणि ‘शब्द सम्मान’चे निमंत्रक श्री यशवंत व्यास यांनी सांगितले की, अमर उजाला फाऊंडेशनने वर्ष २०१८ मध्ये या पुरस्कारांची सुरुवात केली होती. त्यांनी स्पष्ट केले की, ‘शब्द सम्मान’ची सुरुवात भारतीय भाषांच्या ‘सामूहिक स्वप्नाच्या’ (म्हणजेच सर्व भारतीय भाषांना एकत्र आणणे आणि त्यांना प्रोत्साहन देणे या सामायिक उद्देशाच्या) पार्श्वभूमीवर करण्यात आली होती.
• सर्वोच्च ‘आकाशदीप’ सन्मान दरवर्षी हिंदीतील एक आणि इतर भारतीय भाषांमधील एक अशा दोन प्रतिष्ठित साहित्यिकांना प्रदान केला जातो.
• यासोबतच, वर्षातील सर्वोत्कृष्ट साहित्यकृतींचाही गौरव केला जातो. यामध्ये ‘भाषा-बंधू’ अनुवाद पुरस्काराचा समावेश आहे, जो विविध भाषांमधील परस्पर सहकार्यावर आणि देवाणघेवाणीवर प्रकाश टाकतो.

 

२०२५ च्या ‘शब्द सम्मान’ अंतर्गत वर्षातील सर्वोत्कृष्ट साहित्यकृतींसाठी सविता सिंग, नैश हसन, शहादत, सुजाता शिवेन आणि मनीष यादव यांना गौरवण्यात येणार आहे.

‘अमर उजाला शब्द सम्मान-२०२५’ अंतर्गत, २०२४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या सर्वोत्कृष्ट हिंदी साहित्यकृतींसाठीचे पुरस्कारही घोषित करण्यात आले आहेत.

• ‘छाप’ (कविता) श्रेणीमध्ये, सविता सिंग यांच्या ‘वासना एक नदी का नाम है’ या काव्यसंग्रहाची सर्वोत्कृष्ट साहित्यकृती म्हणून निवड करण्यात आली आहे.
• ललिततर श्रेणीमध्ये, नैश हसन यांच्या ‘मुता’ (Mutah) या पुस्तकाची निवड झाली आहे.
• कथा (काल्पनिक) श्रेणीमध्ये, शहादत यांच्या ‘कर्फ्यू की रात’ या कथासंग्रहाला सर्वोत्कृष्ट साहित्यकृतीचा पुरस्कार दिला जाईल.
• भारतीय भाषांमधील अनुवादासाठी दिला जाणारा ‘भाषा-बंधू’ पुरस्कार सुजाता शिवेन यांना, प्रदीप दाश यांच्या ‘चारू चीवर और चर्या’ या मूळ ओडिया कृतीच्या हिंदी अनुवादासाठी देण्यात येईल.
• लेखकाच्या पहिल्या पुस्तकासाठी दिला जाणारा ‘थाप’ पुरस्कार मनीष यादव यांच्या ‘सुधारगृह की मालिकाइनें’ या पुस्तकाला जाहीर झाला आहे.
• या पुरस्कारांचे स्वरूप प्रत्येकी १,००,००० रुपये रोख, प्रशस्तीपत्र आणि प्रतीक म्हणून गंगा मूर्ती असे आहे.
• कवयित्री वर्षा दास, प्रख्यात लेखक विभूती नारायण राय, नामवंत कथाकार धीरेंद्र अस्थाना, प्रसिद्ध लेखक-अनुवादक दामोदर खडसे आणि सुप्रसिद्ध लघुकथाकार बलराम यांच्या उच्चस्तरीय समितीने या साहित्यकृतींचे मूल्यमापन केले.
• अमर उजाला ‘शब्द सम्मान’ लवकरच एका औपचारिक समारंभात प्रदान केले जातील.