वेळीच करण्यात आलेल्या ईसीएमओ उपचारामुळे १५ वर्षीय मुलीला जीवघेण्या कार्डिओजेनिक शॉकमधून वाचवण्यात यश

पुणे : आपत्कालीन अतिदक्षता उपचारातील एका उल्लेखनीय प्रकरणात, डीपीयू सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, पिंपरी, पुणे येथे संशयित फुलमिनंट व्हायरल मायोकार्डायटिसमुळे अचानक आणि गंभीर स्वरूपाच्या हृदयविकाराने ग्रस्त झालेल्या 15 वर्षीय मुलीवर यशस्वी उपचार करण्यात आले. फुलमिनंट व्हायरल मायोकार्डायटिस ही हृदयाच्या स्नायूंना होणारी जीवघेणी दाहक स्थिती असून, त्यामुळे हृदयाची रक्त पंप करण्याची क्षमता अचानक मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते.

या मुलीला सुरुवातीला २७ ऑगस्ट रोजी अशक्तपणा जाणवला. त्यानंतर तिला चक्कर येणे आणि उलट्या होण्याचे प्रसंग सुरू झाले. तरीही तिने नियोजित परीक्षा दिली. त्यानंतर तिची प्रकृती अधिक खालावत गेली आणि तिला रिफ्रॅक्टरी कार्डिओजेनिक शॉकची स्थिती निर्माण झाली. त्याच रात्री डीपीयू ईसीएमओ टीमला तिच्या रिट्रीव्हल आणि प्रगत जीवनरक्षक उपचारांसाठी तातडीने सक्रिय करण्यात आले. कार्डियाक तज्ज्ञांसह टीम संबंधित रुग्णालयात पोहोचली. रुग्णाची प्रकृती सतत खालावत असल्याने, तिला डीपीयू सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये हलवण्यापूर्वीच रिट्रीव्हल प्रक्रियेचा भाग म्हणून ईसीएमओ सपोर्ट सुरू करण्यात आला.

डीपीयू येथे दाखल होईपर्यंत ती रिफ्रॅक्टरी कार्डिओजेनिक शॉकच्या अत्यंत गंभीर स्थितीत होती. या अवस्थेत हृदयाची कार्यक्षमता आणि रक्तदाब टिकवून ठेवण्यासाठी आक्रमक औषधोपचार करूनही हृदय शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांना आवश्यक तेवढे रक्त पंप करू शकत नाही.

पारंपरिक वैद्यकीय उपचारांद्वारे तिची प्रकृती स्थिर होत नसल्याने, डीपीयू ईसीएमओ टीमने तातडीने आपत्कालीन कॅन्युलेशन करून व्हीए-ईसीएमओ (Veno-Arterial Extracorporeal Membrane Oxygenation) सुरू केले.

ईसीएमओ ही एक प्रगत जीवनरक्षक उपचारपद्धती आहे. यामध्ये रक्त काही काळासाठी शरीराच्या बाहेर असलेल्या ईसीएमओ सर्किटमधून प्रवाहित केले जाते, जिथे त्यामध्ये ऑक्सिजन मिसळला जातो आणि त्यानंतर ते रक्त पुन्हा शरीरात सोडले जाते. व्हीए-ईसीएमओ हृदयाच्या पंपिंग क्षमतेला तात्पुरता आधार देऊन शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांपर्यंत रक्तप्रवाह कायम ठेवण्यास मदत करते. त्यामुळे अत्यंत कमकुवत झालेल्या हृदयाला बरे होण्यासाठी आवश्यक वेळ मिळतो.

रुग्णाला ८ दिवस ईसीएमओ सपोर्ट देण्यात आला. या कालावधीत तिच्या हृदयाच्या कार्यक्षमतेत हळूहळू सुधारणा झाली. त्यामुळे वैद्यकीय पथकाने ईसीएमओ सपोर्ट क्रमाक्रमाने कमी केला.

४ सप्टेंबर रोजी तिला यशस्वीरित्या ईसीएमओ सपोर्टमधून बाहेर काढण्यात आले आणि डिकॅन्युलेशन करण्यात आले, जे तिच्या उपचारातील एक महत्त्वाचे वळण ठरले. त्यानंतर तिला यशस्वीरित्या व्हेंटिलेटरवरूनही बाहेर काढण्यात आले आणि जवळच्या वैद्यकीय देखरेखीखाली तिची प्रकृती सुधारत राहिली.

जवळपास तीन आठवड्यांच्या उपचार आणि पुनर्वसनानंतर, या मुलीला १५ सप्टेंबर रोजी रुग्णालयातून घरी सोडण्यात आले. डिस्चार्जच्या वेळी तिची हिमोडायनामिक स्थिती स्थिर होती आणि न्यूरोलॉजिकल स्थितीही सामान्य होती.

या यशस्वी उपचारातून अतिदक्षता उपचार तज्ज्ञ, हृदयरोग तज्ज्ञ, कार्डियाक सर्जन, कार्डियाक अ‍ॅनेस्थेशियोलॉजिस्ट, ईसीएमओ तज्ज्ञ, परफ्युजनिस्ट, नर्सिंग आणि इतर सहयोगी आरोग्यसेवा तज्ज्ञ यांच्या समन्वयित आणि बहुवैद्यकीय दृष्टिकोनाचे महत्त्व अधोरेखित होते.

रुग्णावर डॉ. प्राची साठे, प्राध्यापक आणि प्रमुख, अतिदक्षता उपचार विभाग; डॉ. असिर तांबोळी, सहयोगी प्राध्यापक आणि प्रभारी, अतिदक्षता उपचार विभाग; आणि डॉ. रिद्धी कुंडू, सहाय्यक प्राध्यापक, अतिदक्षता उपचार विभाग यांच्या नेतृत्वाखाली उपचार करण्यात आले. यासोबतच रुग्णाच्या उपचारात रुग्णालयातील ईसीएमओ, कार्डियाक, नर्सिंग, परफ्युजन, श्वसन उपचार आणि पुनर्वसन पथकांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

या उपचार प्रक्रियेत CVTS पथक, ज्यामध्ये डॉ. महेश, डॉ. आशिष डोलस आणि डॉ. आशिष बाविस्कर यांचा समावेश होता, यांचेही निकट सहकार्य लाभले.