पोलिओ संपवण्याच्या दिशेने एक पाऊल पुढे – डॉ. प्रशांत उदावंत

२४ ऑक्टोबर या जागतिक पोलिओ दिनानिमित्त, पोलिओमायलिटिसमुळे निर्माण होणारा सततचा धोका ओळखणे आवश्यक झाले आहे. विशेषतः मेघालयात पोलिओचा रुग्ण आढळल्याने याची भीती आणखी वाढली आहे.

पोलिओचे सूक्ष्म विषाणू असतात. ते अन्न पाण्यामार्फत तोंडावाटे शरीरात येतात. दूषित पाणी हेच त्यांचे मुख्य वाहन आहे. यात हे विषाणू 6 महिनेपर्यंत जिवंत राहू शकतात. विष्ठेमार्फत हे विषाणू पाणी, जमीन वगैरेमध्ये पसरतात. याचा सर्वाधिक फटका पाच वर्षाखालील मुलांना प्रभावित करतो, ज्यामुळे पक्षाघात होतो आणि काही प्रकरणांमध्ये मृत्यूही होतो. अनेक दशकांची प्रगती असूनही, हा आजार विशेषत: भारतासारख्या देशांसाठी पोलिओमुक्त असतानाही जागतिक आरोग्या धोका म्हणून राहिला आहे. त्यामुळे पोलिओ पुन्हा पसरू यासाठी सतर्क राहणे आवश्यक आहे.

रुबी हॉल क्लिनिक येथील निओनॅटोलॉजीचे प्रमुख आणि बालरोगशास्त्रातील वरिष्ठ सल्लागार डॉ. प्रशांत उदावंत यांनी सांगितले की, पोलिओविरुद्धची लढाई लगेच संपणारी नाही. पोलिओ व्हायरसला परत येण्यासाठीची कोणतीही संधी न देणे महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच इनॲक्टिव्हेटेड पोलिओ लस (आयपीव्ही) सह सहा आठवड्यांपासून लसीकरण सुरू करणे महत्त्वाचे आहे. हे लसीकरण एक ढाल तयार करते जे केवळ मुलाचेच नव्हे तर समुदायाचे संरक्षण करते.

भारताचा १२ वर्षांचा पोलिओमुक्त दर्जा हा व्यापक लसीकरण मोहिमांचा परिणाम आहे. डब्ल्यूएचओच्या मते, भारतात पोलिओ लसीचे जवळपास १ अब्ज डोस दरवर्षी दिले जात होते, जे निर्मूलनापर्यंत नेणाऱ्या अंतिम वर्षांमध्ये १७२ दशलक्ष मुलांपर्यंत पोहोचले. तरीही, जगाच्या इतर भागांमध्ये अलीकडील उद्रेक जागृत राहण्याच्या गरजेची स्पष्ट आठवण करून देतात³

डॉ. उदावंत पुढे म्हणाले की, पोलिओ अनेकांना दूरच्या स्मृतीसारखे वाटू शकते, परंतु हा एक मूक धोका आहे जो अजूनही जगाच्या काही भागात अस्तित्वात आहे. आमची सुरक्षा कमी होणे आम्हाला परवडणारे नाही. उच्च लसीकरण कव्हरेज टिकवून ठेवणे हे आमचे सर्वोत्तम संरक्षण आहे.

लस आणि लसीकरण पद्धती (आयएपी एसीव्हीआयपी) वरील भारतीय बालरोग सल्लागार समिती शिफारस केलेल्या लसीकरण वेळापत्रकाचे बारकाईने पालन करण्याच्या गरजेवर भर देते. यामध्ये जन्माच्या वेळी, ६, १० आणि १४ आठवड्याच्या वेळी पोलिओ लस (ओपीव्ही) द्यावी तसेच १६-१८ महिन्यांत आणि पुन्हा ४-६ वर्षांनी बूस्टर डोस देणे समाविष्ट आहे. या शेड्यूलचे पालन करणे वैयक्तिक आणि सामूहिक प्रतिकारशक्ती राखण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे.

पूर्वीच्या सुरक्षित प्रदेशांमध्ये पोलिओचा उद्रेक आणि लस-व्युत्पन्न प्रकरणे लसीकरणाचे प्रयत्न कायम न ठेवल्यास रोग किती लवकर परत येऊ शकतो हे दर्शविते. मोठ्या लोकसंख्येसह आणि दाट लोकवस्ती असलेल्या भारताला पोलिओचा पुन्हा उदय झाल्यास विशिष्ट धोक्याचा सामना करावा लागतो. प्रत्येक मुलाला लस मिळेल याची खात्री करणे ही सामूहिक जबाबदारी आहे.

डॉ. उदावंत यांनी इशारा देताना म्हटले की, पूर्वी सुरक्षित समजल्या जाणाऱ्या ठिकाणी पोलिओचे पुनरुत्थान हे सर्व राष्ट्रांसाठी एक वेक अप कॉल आहे. हा विषाणू भारतात परत येऊ नये याची खात्री करण्यासाठी नियमित लसीकरण महत्त्वपूर्ण आहे, अन्यथा त्याचे भयानक परिणाम होउ शकतात.