महाविकास आघाडीचे जनक शरद पवार की पृथ्वीराज चव्हाण?

चव्हाण यांच्या दाव्याने राजकीय वर्तुळात चर्चा
मुंबई : महाराष्ट्राच्या राजकारणात २०१९ मध्ये अस्तित्वात आलेल्या महाविकास आघाडीच्या प्रयोगाची बीजे प्रत्यक्षात २०१४ मध्येच रोवली गेली होती, असा महत्त्वपूर्ण दावा काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि माजी मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी केला आहे. २०१४ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर भाजपला सत्तेपासून दूर ठेवण्यासाठी शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसकडून आपल्याशी संपर्क साधण्यात आला होता आणि आघाडी सरकार स्थापन करण्याचा प्रस्ताव देण्यात आला होता; मात्र आपण तो प्रस्ताव तत्कालीन परिस्थितीत नाकारला, असे चव्हाण यांनी सांगितले आहे. मात्र, सन २०१९ मध्ये बदललेल्या राजकीय परिस्थितीमुळे शिवसेनेबरोबर जाण्यात संकोच करणाऱ्या काँग्रेसच्या केंद्रीय नेतृत्वाला महाविकास आघाडी स्थापन करण्याबाबत आपण सहमत केल्याचा दावाही त्यांनी केला आहे. त्यामुळे महाविकास आघाडीचे जनक शरद पवार की पृथ्वीराज चव्हाण, अशा चर्चा घडण्यास वाव आहे.
चव्हाण यांच्या या दाव्यामुळे महाराष्ट्रातील २०१४ आणि २०१९ या दोन्ही विधानसभा निवडणुकांनंतरच्या राजकीय घडामोडींवर पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. विशेष म्हणजे २०१९ मध्ये काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि शिवसेना या तीन पक्षांनी एकत्र येत महाविकास आघाडीची स्थापना केली. त्यापूर्वी जवळपास पाच वर्षे भाजप-शिवसेना आणि काँग्रेस-राष्ट्रवादी या वेगवेगळ्या राजकीय आघाड्या राज्याच्या राजकारणात सक्रिय होत्या.
२०१४ मध्ये भाजप आणि शिवसेनेची २५ वर्षांची युती विधानसभा निवडणुकीपूर्वी तुटली होती. त्याचप्रमाणे काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसनेही स्वतंत्रपणे निवडणूक लढवली होती. निकालानंतर भाजप सर्वात मोठा पक्ष ठरला. भाजपने सरकार स्थापन केले आणि त्यानंतर शिवसेना सत्तेत सहभागी झाली.
याच पार्श्वभूमीवर पृथ्वीराज चव्हाण यांनी २०१४ मधील पडद्यामागील राजकीय हालचालींचा संदर्भ दिला आहे. शिवसेना आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसने भाजपला सत्तेपासून दूर ठेवण्यासाठी आपल्याशी संपर्क साधला होता, असा त्यांचा दावा आहे. मात्र, निवडणुकीतील पराभवानंतर लगेच अशा प्रकारे सत्तास्थापनेचा प्रयत्न करणे योग्य वाटले नाही. त्यामुळे आपण तो प्रस्ताव नाकारला आणि निवडणुकीतील जय-पराजय हा लोकशाही प्रक्रियेचा भाग असल्याची भूमिका घेतली, असे चव्हाण यांनी स्पष्ट केले होते.
दरम्यान, २०१९ मध्ये मात्र परिस्थिती पूर्णपणे बदलली. विधानसभा निवडणुकीत भाजप आणि शिवसेना एकत्र लढले असले तरी निकालानंतर मुख्यमंत्रीपद आणि सत्तावाटपावरून दोन्ही पक्षांमध्ये संघर्ष निर्माण झाला. अखेर शिवसेनेने भाजपपासून फारकत घेतली आणि काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेससोबत सरकार स्थापनेच्या हालचाली सुरू झाल्या.
याच टप्प्यावर पृथ्वीराज चव्हाण यांनी पर्यायी सरकारच्या चर्चेला पुढाकार दिल्याचे सांगितले आहे. भाजप आणि शिवसेनेची युती तुटल्यानंतर आपण पर्यायी सरकार स्थापनेसाठी चर्चा सुरू केली, असा त्यांचा दावा आहे. सुरुवातीला काँग्रेसच्या केंद्रीय नेतृत्वात शिवसेनेसोबत जाण्याबाबत संकोच होता. मात्र राज्यातील काँग्रेस आमदार तसेच इतर पक्षांच्या नेत्यांशी चर्चा केल्यानंतर भाजपला सत्तेपासून दूर ठेवण्यासाठी पर्यायी सरकार उभे करण्याबाबत सहमती निर्माण झाली, असे त्यांनी सांगितले होते.
मात्र, आता या पार्श्वभूमीवर अशोक चव्हाण यांनी २०१९ मधील महाविकास आघाडीच्या निर्मितीसंदर्भात आपणच प्रस्ताव पुढे केल्याचा दावा केल्याने काँग्रेसमधील तत्कालीन राजकीय भूमिकांवरही चर्चा रंगण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे महाविकास आघाडीच्या स्थापनेचे श्रेय नेमके कोणाच्या पुढाकाराला द्यायचे, हा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे.
२०१९ मध्ये शिवसेना, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्यातील विचारधारात्मक मतभेद असूनही सत्ता स्थापन झाली. किमान समान कार्यक्रमाच्या आधारे तीन पक्षांनी सरकार चालवण्याचा निर्णय घेतला. २८ नोव्हेंबर २०१९ रोजी उद्धव ठाकरे यांनी मुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली. त्यानंतर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसचे नेते मंत्रिमंडळात सहभागी झाले. त्या काळातील सत्तावाटप आणि किमान समान कार्यक्रमाबाबत तीनही पक्षांमध्ये चर्चा झाल्याचे तत्कालीन वृत्तांतांमधून स्पष्ट होते.
पृथ्वीराज चव्हाण यांच्या जुन्या दाव्यानुसार, २०१४ मध्येच शिवसेना-काँग्रेस-राष्ट्रवादी अशा व्यापक आघाडीची शक्यता निर्माण झाली होती. मात्र, त्या वेळी काँग्रेसने ती संधी स्वीकारली नाही. विशेष म्हणजे त्यावेळी राष्ट्रवादी काँग्रेसकडून मात्र शिवसेनेने आपल्याला असा कोणताही प्रस्ताव दिला नसल्याचे नवाब मलिक यांनी सांगितले होते. त्यामुळे २०१४ मधील या कथित राजकीय प्रस्तावाबाबत त्याच वेळी वेगवेगळे दावे समोर आले होते.
२०१४ च्या तुलनेत २०१९ मध्ये काँग्रेसची भूमिका बदलण्यामागे भाजपचा वाढता प्रभाव, शिवसेना-भाजपमधील संघर्ष आणि केंद्र व राज्यातील सत्तासमीकरणे ही प्रमुख कारणे असल्याचे चव्हाण यांनी स्पष्ट केले होते. भाजप हा काँग्रेसचा सर्वात मोठा राजकीय विरोधक असल्याने त्याला सत्तेपासून दूर ठेवण्यासाठी पर्यायी राजकीय समीकरण उभे करणे आवश्यक असल्याची भूमिका त्या वेळी काँग्रेसमध्ये पुढे आली होती.
त्यामुळे २०१४ आणि २०१९ या दोन निवडणुकांदरम्यान महाराष्ट्राच्या राजकारणात झालेला बदल लक्षवेधी ठरतो. २०१४ मध्ये एकमेकांच्या विरोधात निवडणूक लढविणारे काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि शिवसेना २०१९ मध्ये भाजपविरोधात एकत्र आले. या राजकीय परिवर्तनामागील पडद्यामागच्या हालचालींबाबत आता चव्हाण बंधूंकडून होत असलेले दावे महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासातील त्या निर्णायक कालखंडाकडे पुन्हा लक्ष वेधणारे ठरले आहेत.