विस्मृतीत गेलेल्या रामनदीकडे पुन्हा वळले पुणेकरांचे लक्ष
पुणे : एकेकाळी परिसराच्या पर्यावरणीय समतोलाचा महत्त्वाचा आधार असलेली, मात्र नागरीकरणाच्या वाढत्या दबावामुळे दुर्लक्षित झालेली रामनदी पुन्हा एकदा पुणेकरांच्या चर्चेचा विषय ठरली आहे. जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त पाषाण येथील पुणे इंटरनॅशनल सेंटर येथे आयोजित ‘रामनदी : ए रिव्हर लेफ्ट बिहाइंड’ या शैक्षणिक प्रदर्शनातून नदीची सद्यस्थिती, तिच्यासमोरील आव्हाने आणि पुनरुज्जीवनाच्या शक्यता नागरिकांसमोर मांडण्यात आल्या. प्रदर्शनाला मिळालेल्या उत्स्फूर्त प्रतिसादामुळे रामनदी संवर्धनाबाबत नव्याने जनजागृती होत असल्याचे चित्र पाहायला मिळाले.
जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त आयोजित या प्रदर्शनात पीव्हीपी कॉलेज ऑफ आर्किटेक्चर मधील चौथ्या वर्षातील बी.आर्क.विद्यार्थ्यांनी वर्षभर केलेल्या क्षेत्रीय संशोधन, हितधारक सर्वेक्षणे आणि बहुविषयक डिझाइन अभ्यासाचे सादरीकरण करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी रामनदीच्या सद्यस्थितीचा सखोल अभ्यास करून नदी परिसराचे भौगोलिक व पर्यावरणीय नकाशांकन, गृहनिर्माण रचना, सामाजिक सुविधा तसेच हवामान-संवेदनशील पायाभूत सुविधांबाबत विविध प्रस्ताव मांडले. त्यांच्या अभ्यासपूर्ण सादरीकरणाने नागरिक, तज्ज्ञ आणि पर्यावरणप्रेमींचे विशेष लक्ष वेधून घेतले.
प्रदर्शनाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘सिटी अॅज अ क्लासरूम’ ही अभिनव अध्यापन पद्धती. या संकल्पनेअंतर्गत विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष क्षेत्रभेटी, नागरिकांच्या मुलाखती, प्राथमिक दस्तऐवजीकरण आणि माहिती विश्लेषणाच्या माध्यमातून अभ्यास पूर्ण केला. त्यामुळे शैक्षणिक अभ्यासक्रमाला प्रत्यक्ष शहर, पर्यावरण आणि नागरिकांच्या प्रश्नांशी जोडण्याचा प्रयत्न यशस्वी ठरल्याचे मत उपस्थितांनी व्यक्त केले. कार्यक्रमाला आरती किर्लोस्कर, सोनल सांचेती, मानसी करंदीकर आणि केतकी घाटे यांच्यासह विविध क्षेत्रांतील मान्यवर उपस्थित होते. त्यांनी रामनदीच्या संवर्धनासाठी शैक्षणिक संस्था, तज्ज्ञ आणि स्थानिक नागरिक यांच्यातील समन्वयाची आवश्यकता अधोरेखित केली.
पर्यावरणपूरकतेचा संदेश जपण्यासाठी प्रदर्शनातील सर्व आडवे आणि उभे डिस्प्ले स्ट्रक्चर्स पुनर्वापरित कागदी नळ्यांपासून तयार करण्यात आले होते. त्यामुळे शाश्वततेची संकल्पना केवळ विषयापुरती मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष प्रदर्शनाच्या रचनेतही प्रतिबिंबित झाली. ‘स्ट्रीम्स ऑफ पुणे’ या दीर्घकालीन उपक्रमांतर्गत रामनदी हा पहिला अभ्यास विषय असून, पुढील काळात मुळा-मुठा नदी प्रणालीतील इतर उपनद्यांचाही समावेश करण्यात येणार आहे. विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञ आणि स्थानिक घटकांच्या सहकार्याने नदी पुनरुज्जीवनासाठी सर्वसमावेशक अहवाल तयार करून तो संबंधित प्रशासकीय यंत्रणांकडे सादर करण्याचे नियोजन असल्याची माहिती आयोजकांनी दिली. प्रदर्शनासाठी पुणे इंटरनॅशनल सेंटर आणि इकॉलॉजिकल सोसायटी, पुणे यांनी सहकार्य केले.
या उपक्रमाच्या यशस्वी आयोजनासाठी संस्थेचे अध्यक्ष अभय छाजेड आणि सचिव जितेंद्र पितलिया यांचे विशेष मार्गदर्शन, सातत्यपूर्ण पाठिंबा आणि सहकार्य लाभले. त्यांच्या नेतृत्वामुळे आणि संस्थेच्या भक्कम पाठबळामुळे हा उपक्रम यशस्वीरीत्या पूर्णत्वास जाऊ शकला. या प्रदर्शनाच्या नियोजन व अंमलबजावणीमध्ये प्राचार्या डॉ. वंदना पुसाळकर, तसेच प्राध्यापक समन्वयक आर्किटेक्ट प्रसन्न देसाई आणि आर्किटेक्ट शेखर गरुड यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान लाभले. या उपक्रमाचे नेतृत्व आर्किटेक्ट विजया श्रीनिवासन आणि आर्किटेक्ट देवेंद्र देशपांडे यांनी केले. प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीसाठी आर्किटेक्ट गरिमा बुरागोहेन, आर्किटेक्ट गुंजन माहेश्वरी आणि आर्किटेक्ट हृषीकेश अष्टेकर यांनी मोलाचे योगदान दिले. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे विद्यार्थ्यांना रामनदीचा सखोल अभ्यास करून संशोधनाधारित आणि समाजाभिमुख मांडणी साकारता आली.