गोखले अर्थशास्त्र संस्थेचा ३२ वा दीक्षान्त समारंभ संपन्न

पुणे : “जनरेशन झेडमधील तरुणांनी अंतिम ध्येय गाठण्यावर इतके लक्ष केंद्रित करू नये की, त्या ध्येयापर्यंत पोहोचण्याच्या प्रवासाचा आनंद घेणेच विसरून जावे. कारण शिकण्याची प्रक्रिया कधीही थांबण्याची गरज नाही,” असा संदेश टाइम्स समूहाच्या मुख्य संपादक आणि गोखले राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्र संस्थेच्या  माजी विद्यार्थिनी नविका कुमार यांनी दिला. संस्थेच्या सोमवारी आयोजित ३२ व्या दीक्षान्त समारंभात त्या बोलत होत्या. संस्थेच्या  आवारातील काळे सभागृहात झालेल्या या समारंभाला संस्थेचे कुलपती आणि पंतप्रधानांच्या आर्थिक सल्लागार परिषदेचे सदस्य संजीव सन्याल, कुलगुरू प्रा. उमाकांत दाश तसेच संस्थेच्या कार्यकारी परिषदेचे सदस्य उपस्थित होते.

कुमार यांनी १९८७ मध्ये  गोखले राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्र संस्थेमधून अर्थशास्त्र विषयात एम.ए. पदवी प्राप्त केली होती. संस्थेच्या समृद्ध शैक्षणिक परंपरेचा अभिमान बाळगण्याचे आणि नामवंत प्राध्यापकांनी निर्माण केलेला वारसा जपण्याचे आवाहन त्यांनी पदवीधरांना केले. प्रा. दांडेकर आणि नीलकंठ रथ यांच्या योगदानाचा उल्लेख करताना, संस्थेचा इतिहास विस्मृतीत जाऊ देता कामा नये, असे त्या म्हणाल्या. माजी विद्यार्थ्यांना एकत्र आणून संस्थेचा प्रवास पुन्हा उलगडण्याचा तसेच विद्यार्थी आणि प्राध्यापकांच्या अनुभवांच्या माध्यमातून संस्थेचा इतिहास दस्तऐवजीकरण करण्याचा संकल्पही त्यांनी व्यक्त केला.

२०२५-२६ या शैक्षणिक वर्षातील संस्थेच्या कामगिरीचा आढावा सादर करताना कुलगुरू प्रा. दाश यांनी सांगितले की, संस्थेने १२ अभ्यासक्रमांमध्ये ६०२ विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला. त्यापैकी ३७० विद्यार्थिनी असून त्यांचे प्रमाण सुमारे ६१.५ टक्के आहे, तर २३२ विद्यार्थी आहेत. महाराष्ट्राबाहेरील ३१२ आणि राज्यातील २९० विद्यार्थ्यांनी संस्थेत प्रवेश घेतला.

संस्थेत पदवी, पदव्युत्तर आणि पीएच.डी. स्तरावरील अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. बी.एस्सी., एम.एस्सी. आणि पीएच.डी. या अभ्यासक्रमांसह अर्थशास्त्राची सांगड सांख्यिकी, अर्थमिती, डेटा विश्लेषण आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाशी घालण्यावर अभ्यासक्रमांच्या विकासात भर देण्यात आला आहे. बदलत्या आर्थिक आणि व्यावसायिक क्षेत्रातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी विद्यार्थ्यांना आवश्यक कौशल्ये मिळावीत, हा त्यामागील उद्देश आहे.

बी.एस्सी. इकॉनॉमिक्स अँड डेटा सायन्ससारख्या अभ्यासक्रमांची सुरुवात हे या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल आहे. या अभ्यासक्रमांमधून अर्थशास्त्राच्या मूलभूत संकल्पनांसोबतच संख्यात्मक विश्लेषण आणि तंत्रज्ञानाधारित कौशल्यांना महत्त्व दिले जाते.

यंदाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे विकास प्रशासन विषयातील एम.ए. अभ्यासक्रमाच्या पहिल्या तुकडीतील २९० विद्यार्थ्यांनी पदवी पूर्ण केली. पुणे आणि नागपूर येथील यशवंतराव चव्हाण विकास प्रशासन प्रबोधिनीच्या (यशदा) सहकार्याने हा अभ्यासक्रम राबविण्यात येतो. प्रशासन, सुशासन आणि सार्वजनिक सेवांसाठी कुशल मनुष्यबळ तयार करण्याच्या दृष्टीने हा उपक्रम महत्त्वाचा आहे.

प्लेसमेंटच्या क्षेत्रातही संस्थेने समाधानकारक कामगिरी केली. एकूण २५ कंपन्या आणि संस्थांमध्ये ९६ विद्यार्थ्यांना रोजगाराच्या संधी मिळाल्या. विद्यार्थ्यांना मिळालेले सरासरी वार्षिक वेतनपॅकेज १०.८७ लाख रुपये होते, तर जे.पी. मॉर्गन चेस या कंपनीने सर्वाधिक २३.५ लाख रुपयांचे वेतनपॅकेज दिले.

विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या प्रयत्नातून मिळवलेल्या रोजगाराच्या संधींचाही प्रा. दाश यांनी विशेष उल्लेख केला. एकूण ५६ विद्यार्थ्यांनी स्वतंत्र प्रयत्नांतून नोकरी मिळवली. त्यामुळे संस्थेचा एकूण प्लेसमेंट दर जवळपास ५२ टक्के राहिला.

२०२५-२६ या वर्षात संशोधन हे संस्थेच्या कार्याचे महत्त्वाचे अंग राहिले. या कालावधीत संस्थेने संशोधन, मूल्यमापन आणि विकासाशी संबंधित ४७ प्रकल्प हाती घेतले. त्यापैकी २३ प्रकल्प पूर्ण झाले असून २४ प्रकल्पांचे काम सुरू आहे.

अन्नसुरक्षा, पीएम-किसान योजना, भरडधान्यांच्या मूल्यसाखळ्या, सार्वजनिक आरोग्य, माता आरोग्यसेवा आणि पोषण यांसारख्या महत्त्वाच्या सामाजिक-आर्थिक व सार्वजनिक धोरणविषयक विषयांचा या संशोधनात समावेश आहे. विकासासमोरील आव्हानांचा अभ्यास करून वस्तुनिष्ठ पुराव्यांच्या आधारे धोरण निर्मितीला हातभार लावण्याच्या संस्थेच्या प्रयत्नांचे प्रतिबिंब या प्रकल्पांतून दिसते.

दीक्षान्त समारंभाच्या दिवशी पदवी प्राप्त करणाऱ्या निम्म्याहून अधिक विद्यार्थ्यांना रोजगार मिळाल्याबद्दल कुलपती संजीव सन्याल यांनी समाधान व्यक्त केले. हा आकडा आणखी वाढविण्याचे संस्थेचे उद्दिष्ट असून, शैक्षणिक तयारी आणि व्यावसायिक संधी यांच्यातील दुवा अधिक मजबूत करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली.

मागील शैक्षणिक वर्षातील संस्थेच्या महत्त्वपूर्ण उपक्रमांमध्ये ‘शॅडो मॉनेटरी पॉलिसी कमिटी’च्या स्थापनेचा त्यांनी विशेष उल्लेख केला. या उपक्रमाचे अनुकरण नंतर इतर नामांकित संस्थांनी तसेच भारतीय रिझर्व्ह बँकेनेही केल्याचे सन्याल यांनी सांगितले. या उपक्रमातून मौद्रिक धोरण आणि समकालीन आर्थिक प्रश्नांविषयी विद्यार्थ्यांमध्ये अभ्यासपूर्ण चर्चा व समज विकसित करण्याचा संस्थेचा प्रयत्न आहे. याशिवाय, वर्गाबाहेरील शिक्षणाचा अनुभव समृद्ध करण्यासाठी पुण्यात सुरू करण्यात आलेल्या सांस्कृतिक परिचयाच्या उपक्रमांचाही त्यांनी उल्लेख केला.

उच्च शिक्षण ही एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पुढे नेली जाणारी ‘रिले रेस’ असल्याचे सांगत, संस्थेची प्रगती ही एखाद्या विशिष्ट काळातील यशापुरती मर्यादित न राहता पुढील पिढ्यांनीही ती पुढे नेली पाहिजे, असे मत सन्याल यांनी व्यक्त केले.